PQR چیست؟ راهنمای بازنگری کیفیت محصول در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی

مقدمه

بازنگری کیفیت محصول (Product Quality Review یا PQR) یکی از ابزارهای مهم در سیستم کیفیت دارویی برای ارزیابی دوره‌ای کیفیت محصول، عملکرد فرآیند و اثربخشی کنترل‌های GMP است. این فرآیند به سازمان کمک می‌کند تا با بررسی منظم داده‌های تولید، کنترل کیفیت، انحرافات، شکایات، تغییرات، نتایج پایداری و CAPAها، وضعیت کنترل فرآیند را ارزیابی کند.

در صنایع داروسازی و بیوتکنولوژی، PQR تنها یک گزارش سالانه نیست؛ بلکه یک فرآیند تحلیلی و ریسک‌محور برای شناسایی روندهای نامطلوب، پیشگیری از تکرار مشکلات، ارزیابی نیاز به بازاعتبارسنجی و حمایت از بهبود مستمر فرآیندها محسوب می‌شود.

این مقاله، مفهوم PQR، اهداف، الزامات، ورودی‌های اصلی، نقش آن در محصولات بیولوژیک و نکات مهم تهیه گزارش PQR را بررسی می‌کند.

---

PQR یا بازنگری کیفیت محصول چیست؟

PQR یک فرآیند مستند و دوره‌ای برای بررسی داده‌های مرتبط با کیفیت محصول و عملکرد فرآیند است. هدف اصلی آن، تأیید ثبات فرآیند، مناسب بودن مشخصات محصول، شناسایی روندها و تعیین اقدامات اصلاحی یا پیشگیرانه مورد نیاز است.

در یک سیستم کیفیت دارویی، PQR باید بتواند به پرسش‌های زیر پاسخ دهد:

• آیا فرآیند تولید همچنان در وضعیت کنترل‌شده قرار دارد؟
• آیا مشخصات فعلی محصول و مواد اولیه همچنان مناسب و قابل توجیه هستند؟
• آیا روند نامطلوبی در نتایج آزمون‌ها یا پارامترهای فرآیندی مشاهده می‌شود؟
• آیا انحرافات، OOSها و شکایات به‌طور مؤثر بررسی شده‌اند؟
• آیا CAPAهای تعریف‌شده اثربخش بوده‌اند؟
• آیا نیاز به تغییر، بازاعتبارسنجی یا بهبود فرآیند وجود دارد؟
• آیا داده‌های PQR باید در بازنگری مدیریت و تصمیم‌گیری‌های کیفیت مورد استفاده قرار گیرند؟

PQR می‌تواند به‌صورت سالانه یا به‌صورت Rolling Review انجام شود. در روش رولینگ، داده‌ها در طول سال و به‌صورت مرحله‌ای جمع‌آوری و تحلیل می‌شوند و گزارش نهایی در پایان دوره بررسی تکمیل می‌گردد.

---

تفاوت PQR، APR و APQR چیست؟

اصطلاحات PQR، APR و APQR در بسیاری از سازمان‌ها برای اشاره به فرآیند مشابهی استفاده می‌شوند، اما کاربرد آن‌ها ممکن است بر اساس الزامات سازمان، کشور یا مرجع نظارتی متفاوت باشد.content_copy

اصطلاح	عنوان انگلیسی	مفهوم
PQR	Product Quality Review	بازنگری کیفیت محصول
APR	Annual Product Review	بازنگری سالانه محصول
APQR	Annual Product Quality Review	بازنگری سالانه کیفیت محصول

در این مقاله، PQR به‌عنوان اصطلاح اصلی به‌کار رفته است. در صورتی که سازمان از اصطلاح APR یا APQR استفاده کند، دامنه و محتوای گزارش باید مطابق SOP داخلی و الزامات رگولاتوری تعیین شود.

---

اهداف اصلی PQR در سیستم کیفیت دارویی

اجرای مؤثر PQR چند هدف مهم را دنبال می‌کند:

۱. تأیید ثبات فرآیند

با بررسی روند پارامترهای فرآیندی، نتایج آزمون‌ها، Yield و داده‌های مربوط به بچ‌های مختلف می‌توان مشخص کرد که فرآیند همچنان توانایی تولید محصول با کیفیت ثابت را دارد یا خیر.

۲. ارزیابی مناسب بودن مشخصات

نتایج آزمون‌های محصول نهایی، ماده اولیه، مواد بسته‌بندی و مواد بینابینی باید بررسی شوند تا مشخص شود مشخصات فعلی همچنان متناسب با کیفیت محصول و توانمندی فرآیند هستند.

۳. شناسایی روندهای نامطلوب

همه مشکلات کیفیت به‌صورت OOS ظاهر نمی‌شوند. گاهی تغییر تدریجی در نتایج آزمون‌ها یا پارامترهای فرآیندی، پیش از خروج از حدود مشخصات، نشان‌دهنده افزایش ریسک است. این موارد به‌عنوان Adverse Trend یا روند نامطلوب مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.

۴. ارزیابی اثربخشی CAPA

PQR باید وضعیت CAPAهای مرتبط با محصول و فرآیند را بررسی کند. صرفاً بسته شدن یک CAPA به معنای اثربخشی آن نیست؛ اثربخشی باید با داده‌های واقعی و تحلیل روند تأیید شود.

۵. تعیین نیاز به اقدامات اصلاحی یا بهبود

نتایج PQR ممکن است به تعریف اقدامات زیر منجر شود:

• CAPA جدید؛
• تغییر در فرآیند یا تجهیزات؛
• اصلاح مشخصات یا روش آزمون؛
• بازنگری SOPها؛
• آموزش مجدد کارکنان؛
• بازاعتبارسنجی فرآیند یا سیستم؛
• افزایش دفعات پایش یا نمونه‌برداری؛
• انجام مطالعات تکمیلی کیفیت یا پایداری.

---

PQR در محصولات بیولوژیک و بیوتکنولوژیک

در محصولات بیولوژیک، PQR به دلیل پیچیدگی فرآیند، حساسیت مواد زیستی و وابستگی کیفیت محصول به شرایط فرآیند، اهمیت بیشتری دارد.

در تولید محصولات بیولوژیک، کیفیت محصول نهایی تنها با آزمون محصول نهایی تضمین نمی‌شود. پارامترهای فرآیند، شرایط کشت سلولی، وضعیت مواد اولیه، عملکرد تجهیزات، شرایط محیطی و مراحل Downstream نیز تأثیر مستقیمی بر کیفیت محصول دارند.

بنابراین، PQR محصولات بیولوژیک باید در صورت کاربرد، موارد زیر را پوشش دهد:

• داده‌های مربوط به سلول‌بانک و مواد زیستی؛
• پارامترهای مهم در فرآیند Upstream؛
• پارامترهای بحرانی در مراحل Downstream؛
• ویژگی‌های کیفی بحرانی یا CQAs؛
• پارامترهای بحرانی فرآیند یا CPPs؛
• نتایج کنترل‌های حین فرآیند یا IPCs؛
• میزان Recovery و Yield در مراحل مختلف؛
• داده‌های مربوط به ناخالصی‌های فرآیندی و محصولی؛
• نتایج آزمون‌های هویتی، خلوص، قدرت و فعالیت زیستی؛
• داده‌های مربوط به ویروس‌زدایی یا Viral Clearance، در صورت کاربرد؛
• نتایج پایش محیطی مرتبط با فرآیند؛
• وضعیت اعتبارسنجی تجهیزات و سیستم‌های پشتیبان؛
• نتایج مطالعات پایداری محصول بیولوژیک.

در این محصولات، ارتباط میان CQA، CPP و کنترل‌های حین فرآیند باید در گزارش PQR به‌صورت منطقی و قابل ردیابی نشان داده شود.

---

ورودی‌های اصلی مورد نیاز برای تهیه PQR

گزارش PQR باید بر اساس داده‌های قابل اعتماد، کامل و قابل ردیابی تهیه شود. ورودی‌های اصلی معمولاً شامل موارد زیر هستند:

۱. اطلاعات تولید و بچ‌ها

• تعداد بچ‌های تولیدشده؛
• تعداد بچ‌های آزادشده، ردشده یا در انتظار تعیین تکلیف؛
• تاریخ تولید و آزادسازی؛
• اندازه بچ؛
• وضعیت Yield و Reconciliation؛
• توقف‌ها یا وقفه‌های مهم تولید؛
• نتایج مقایسه‌ای بین بچ‌ها.

۲. مواد اولیه و مواد بسته‌بندی

• تأمین‌کنندگان تأییدشده؛
• تغییرات تأمین‌کنندگان؛
• نتایج آزمون مواد اولیه؛
• موارد رد یا عدم انطباق؛
• مشکلات مربوط به مواد بسته‌بندی؛
• روند مصرف یا جایگزینی مواد؛
• وضعیت Qualification تأمین‌کنندگان.

۳. نتایج کنترل حین فرآیند و محصول نهایی

• نتایج IPC؛
• نتایج آزمون‌های محصول نهایی؛
• نتایج آزمون‌های ماده مؤثره یا Drug Substance؛
• نتایج آزمون‌های محصول دارویی یا Drug Product؛
• نتایج CQAs؛
• مقایسه نتایج با مشخصات مصوب؛
• تحلیل روند و شناسایی OOT.

۴. OOS، OOT و انحرافات

تمام موارد زیر باید در PQR بررسی شوند:

• نتایج خارج از مشخصات یا OOS؛
• نتایج خارج از روند یا OOT؛
• انحرافات بحرانی و عمده؛
• عدم انطباق‌ها؛
• تحقیقات آزمایشگاهی و تولیدی؛
• علت ریشه‌ای؛
• ارزیابی اثر بر سایر بچ‌ها؛
• وضعیت CAPA و اثربخشی آن.

۵. تغییرات و Change Control

گزارش PQR باید تغییرات مرتبط با موارد زیر را بررسی کند:

• فرآیند تولید؛
• تجهیزات؛
• سیستم‌های کامپیوتری؛
• روش‌های آزمون؛
• مواد اولیه؛
• مواد بسته‌بندی؛
• محل تولید؛
• مشخصات؛
• SOPها و اسناد کنترل‌شده؛
• الزامات رگولاتوری.

همچنین باید مشخص شود که آیا تغییرات اجراشده، اثر نامطلوبی بر کیفیت محصول یا وضعیت کنترل فرآیند داشته‌اند یا خیر.

۶. نتایج برنامه پایداری

بررسی پایداری باید شامل موارد زیر باشد:

• بچ‌های واردشده به برنامه پایداری؛
• نتایج آزمون‌های دوره‌ای؛
• روند تغییرات کیفیت در طول زمان؛
• OOS یا OOT در مطالعات پایداری؛
• انحراف از شرایط نگهداری؛
• نیاز به بازنگری دوره‌های مصرف یا شرایط نگهداری.

۷. شکایات، مرجوعی‌ها و فراخوان‌ها

تمام شکایات مرتبط با کیفیت محصول باید طبقه‌بندی و بررسی شوند. در صورت وجود شکایت تکرارشونده یا روند افزایشی، ارزیابی ریسک و بررسی علت ریشه‌ای ضروری است.

همچنین موارد زیر باید بررسی شوند:

• مرجوعی محصول؛
• رد محصول؛
• فراخوان؛
• شکایات مرتبط با بسته‌بندی؛
• شکایات مربوط به اثربخشی یا عملکرد محصول؛
• اقدامات اصلاحی انجام‌شده.

۸. وضعیت اعتبارسنجی و Qualification

PQR باید وضعیت اعتبارسنجی فرآیندها، روش‌های آزمون، تجهیزات و سیستم‌های پشتیبان را بررسی کند.

این بررسی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• Process Validation؛
• Cleaning Validation؛
• Analytical Method Validation؛
• Computerized System Validation؛
• Qualification تجهیزات؛
• اعتبارسنجی سیستم‌های آب؛
• Qualification سیستم HVAC؛
• بازاعتبارسنجی دوره‌ای یا مبتنی بر ریسک.

---

نقش Trend Analysis در PQR

یکی از مهم‌ترین بخش‌های PQR، تحلیل روند داده‌ها است. بررسی صرفاً انطباق یا عدم انطباق نتایج با Specification برای ارزیابی کامل وضعیت فرآیند کافی نیست.

در Trend Analysis باید تغییرات داده‌ها در طول زمان و بین بچ‌های مختلف بررسی شود. برخی روش‌های متداول عبارت‌اند از:

• نمودارهای روند؛
• Control Chart؛
• میانگین و انحراف معیار؛
• مقایسه بین کمپین‌های تولید؛
• بررسی تغییرات Yield؛
• بررسی تغییرات CQAها و CPPها؛
• تحلیل OOS و OOT؛
• محاسبه شاخص‌های توانمندی فرآیند مانند $C_p$Cp​ و $C_{pk}$Cpk​، در صورت مناسب بودن داده‌ها.

نکته مهم درباره $C_p$​ و $C_{pk}$

شاخص‌های $C_p$ و $C_{pk}$​ فقط در شرایطی باید استفاده شوند که داده‌ها از نظر تعداد، توزیع، استقلال، ثبات فرآیند و نوع Specification برای چنین تحلیلی مناسب باشند.

محاسبه این شاخص‌ها بدون بررسی پیش‌فرض‌های آماری می‌تواند منجر به نتیجه‌گیری نادرست شود. در فرآیندهای بیولوژیک نیز باید اثر تفاوت کمپین‌ها، تغییرات مواد اولیه، تغییرات سلولی و تفاوت‌های ذاتی فرآیند در نظر گرفته شود.

---

ساختار پیشنهادی گزارش PQR

یک گزارش PQR معمولاً می‌تواند شامل بخش‌های زیر باشد:

1. عنوان و مشخصات سند؛
2. هدف و دامنه بررسی؛
3. دوره زمانی تحت بررسی؛
4. مشخصات محصول و فرآیند؛
5. خلاصه مدیریتی؛
6. تعداد و وضعیت بچ‌ها؛
7. بررسی مواد اولیه و بسته‌بندی؛
8. نتایج IPC و آزمون‌های محصول نهایی؛
9. بررسی OOS، OOT و انحرافات؛
10. بررسی CAPAها؛
11. بررسی Change Controlها؛
12. نتایج برنامه پایداری؛
13. شکایات، مرجوعی‌ها و فراخوان‌ها؛
14. وضعیت اعتبارسنجی و Qualification؛
15. بررسی تغییرات پروانه یا مجوز بازاریابی؛
16. تحلیل روند و ارزیابی آماری؛
17. ارزیابی وضعیت کنترل؛
18. اقدامات پیشنهادی؛
19. نتیجه‌گیری؛
20. تأیید و امضای مسئولان مربوطه؛
21. پیوست‌ها و داده‌های پشتیبان.

---

مسئولیت واحدهای مختلف در فرآیند PQR

تهیه PQR معمولاً یک فعالیت بین‌وظیفه‌ای است و فقط بر عهده واحد تضمین کیفیت نیست.

واحد تضمین کیفیت

• مالک فرآیند PQR؛
• تهیه برنامه و زمان‌بندی؛
• جمع‌آوری و یکپارچه‌سازی داده‌ها؛
• بررسی انطباق گزارش با الزامات؛
• ارزیابی CAPA و Change Control؛
• تأیید گزارش نهایی؛
• ارائه نتایج به Management Review.

واحد تولید

• ارائه داده‌های تولید؛
• بررسی Yield و Reconciliation؛
• ارائه اطلاعات انحرافات؛
• مشارکت در تحلیل روند فرآیند؛
• تعریف اقدامات اصلاحی مرتبط با تولید.

واحد کنترل کیفیت

• ارائه نتایج آزمون‌ها؛
• بررسی OOS و OOT؛
• ارائه داده‌های پایداری؛
• تحلیل نتایج CQAs و آزمون‌های بحرانی؛
• مشارکت در ارزیابی روش‌های آزمون.

واحد مهندسی و اعتبارسنجی

• ارائه وضعیت Qualification؛
• ارائه وضعیت اعتبارسنجی فرآیند و تجهیزات؛
• بررسی تغییرات تجهیزات و سیستم‌های پشتیبان؛
• ارزیابی نیاز به بازاعتبارسنجی.

واحد امور رگولاتوری

• بررسی تغییرات مجوز یا پرونده محصول؛
• ارائه اطلاعات Variation؛
• ارزیابی الزامات کشورهای مقصد در محصولات صادراتی؛
• بررسی تطابق PQR با تعهدات رگولاتوری.

واحد زنجیره تأمین و خرید

• ارائه اطلاعات تأمین‌کنندگان؛
• بررسی تغییرات منابع تأمین؛
• ارائه اطلاعات مربوط به مشکلات مواد اولیه و بسته‌بندی؛
• مشارکت در ارزیابی عملکرد تأمین‌کنندگان.

---

تفاوت PQR با گزارش صرفاً آماری

PQR نباید به مجموعه‌ای از جدول‌ها و نمودارها بدون تفسیر محدود شود. یک گزارش مؤثر باید علاوه بر ارائه داده‌ها، مفهوم و پیام کیفیتی آن‌ها را نیز توضیح دهد.

برای مثال، صرفاً گزارش میانگین یک آزمون کافی نیست. باید مشخص شود:

• آیا روند آزمون در طول زمان تغییر کرده است؟
• آیا تغییرات از نظر آماری یا کیفی معنادار هستند؟
• آیا تغییرات با یک انحراف، تغییر تأمین‌کننده یا تغییر فرآیند هم‌زمان بوده‌اند؟
• آیا روند مشاهده‌شده می‌تواند بر کیفیت یا عملکرد محصول اثر بگذارد؟
• آیا اقدام اصلاحی یا پایش بیشتر لازم است؟

بنابراین، PQR باید یک سند تصمیم‌یار برای سیستم کیفیت باشد، نه فقط یک گزارش بایگانی.

---

خروجی‌ها و اقدامات ناشی از PQR

پس از تکمیل تحلیل‌ها، نتیجه PQR باید به‌صورت روشن و قابل ردیابی بیان شود. خروجی‌های احتمالی شامل موارد زیر است:

• تأیید ادامه وضعیت کنترل؛
• تعریف CAPA؛
• ایجاد Change Control؛
• انجام بازاعتبارسنجی؛
• بازنگری مشخصات؛
• بازنگری روش آزمون؛
• اصلاح دستورالعمل‌های تولید؛
• افزایش دفعات پایش؛
• انجام مطالعه تکمیلی؛
• بازنگری برنامه پایداری؛
• ارزیابی مجدد تأمین‌کننده؛
• ارائه موضوع به Management Review.

برای هر اقدام باید حداقل موارد زیر مشخص شود:

• شرح اقدام؛
• علت تعریف اقدام؛
• واحد مسئول؛
• مهلت اجرا؛
• سطح ریسک؛
• سند یا سیستم پیگیری؛
• معیار اثربخشی؛
• وضعیت نهایی.

---

خطاهای رایج در تهیه PQR

برخی خطاها می‌توانند اثربخشی PQR را کاهش دهند:

جمع‌آوری ناقص داده‌ها

اگر داده‌های انحرافات، شکایات، پایداری یا Change Controlها وارد گزارش نشوند، نتیجه PQR قابل اتکا نخواهد بود.

تمرکز صرف بر OOS

نبود OOS به معنای نبود ریسک یا نبود روند نامطلوب نیست. OOT و تغییرات تدریجی نیز باید بررسی شوند.

نبود تحلیل روند

ارائه نتایج به‌صورت جدول بدون نمودار یا تحلیل آماری، ممکن است تغییرات مهم فرآیند را پنهان کند.

بررسی نکردن اثربخشی CAPA

CAPAهای بسته‌شده باید از نظر اثربخشی و عدم تکرار مشکل ارزیابی شوند.

مشخص نبودن ارتباط میان داده و اقدام

هر اقدام پیشنهادی باید بر اساس یک یافته مشخص، تحلیل ریسک یا روند قابل استناد تعریف شود.

عدم توجه به محصولات بیولوژیک

در محصولات بیولوژیک، بررسی محصول نهایی به‌تنهایی کافی نیست و فرآیند، مواد زیستی، CQAها، CPPها و سیستم‌های پشتیبان نیز باید ارزیابی شوند.

---

بهترین روش‌ها برای بهبود PQR

برای ارتقای کیفیت گزارش PQR، اقدامات زیر توصیه می‌شود:

• استفاده از یک چک‌لیست استاندارد جمع‌آوری داده؛
• تعریف مالک مشخص برای هر ورودی PQR؛
• استفاده از تقویم یا برنامه زمان‌بندی سالانه؛
• انجام بررسی‌های رولینگ در طول سال؛
• تعریف معیارهای مشخص برای Alert و Action؛
• استفاده از ابزارهای مناسب Trend Analysis؛
• یکپارچه‌سازی PQR با QRM، CAPA و Change Control؛
• بررسی نتایج در جلسات Management Review؛
• ایجاد ردیابی کامل بین داده، یافته، ریسک و اقدام؛
• آموزش کارکنان در زمینه تفسیر داده‌ها و الزامات GMP؛
• بازنگری دوره‌ای SOP مربوط به PQR.

---

الزامات و مراجع مهم مرتبط با PQR

الزامات PQR باید بر اساس دامنه محصول، وضعیت مجوز، نوع فرآیند و الزامات کشور مقصد تعیین شوند. مهم‌ترین مراجع مرتبط عبارت‌اند از:

• PIC/S Guide to Good Manufacturing Practice for Medicinal Products, PE 009، فصل ۱، بخش Product Quality Review؛
• ICH Q7: Good Manufacturing Practice Guide for Active Pharmaceutical Ingredients، بخش ۲.۵؛
• ICH Q9(R1): Quality Risk Management؛
• ICH Q10: Pharmaceutical Quality System؛
• الزامات GMP ملی و منطقه‌ای؛
• الزامات مندرج در پرونده ثبت محصول و قراردادهای کیفیت؛
• SOPها و دستورالعمل‌های داخلی سازمان.

برای محصولات دارویی نهایی، الزامات PIC/S و GMP محصول دارویی باید مورد توجه قرار گیرد. برای ماده مؤثره یا API/Drug Substance، الزامات مرتبط با ICH Q7 نیز باید بررسی شود.

---

جمع‌بندی

بازنگری کیفیت محصول یا PQR یکی از ابزارهای کلیدی برای ارزیابی مداوم وضعیت کیفیت و عملکرد فرآیند در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی است. این فرآیند با بررسی داده‌های تولید، کنترل کیفیت، انحرافات، OOS، OOT، پایداری، شکایات، تغییرات و اعتبارسنجی، تصویری جامع از وضعیت کنترل فرآیند ارائه می‌کند.

PQR مؤثر باید فراتر از تهیه یک گزارش سالانه باشد. این گزارش باید به شناسایی روندهای نامطلوب، ارزیابی ریسک، تصمیم‌گیری درباره CAPA و بازاعتبارسنجی و اجرای بهبود مستمر کمک کند.

در محصولات بیولوژیک، توجه هم‌زمان به CQAها، CPPها، کنترل‌های حین فرآیند، شرایط مواد زیستی و عملکرد مراحل Upstream و Downstream اهمیت ویژه‌ای دارد. زمانی می‌توان PQR را اثربخش دانست که یافته‌های آن به تصمیم‌های مستند، قابل پیگیری و مبتنی بر ریسک منجر شوند.

---

پرسش‌های متداول درباره PQR

آیا PQR باید همیشه به‌صورت سالانه انجام شود؟

در بسیاری از سیستم‌های GMP، PQR به‌صورت سالانه تهیه می‌شود؛ اما بر اساس طراحی سیستم، تعداد بچ‌ها، ریسک محصول و الزامات رگولاتوری، می‌توان از روش Periodic یا Rolling Review نیز استفاده کرد.

آیا PQR فقط برای محصول نهایی است؟

خیر. دامنه PQR می‌تواند محصول دارویی نهایی، ماده مؤثره، Drug Substance، مواد اولیه، فرآیندهای تولید و داده‌های مرتبط با سیستم کیفیت را پوشش دهد.

آیا نبود OOS به معنای مطلوب بودن PQR است؟

خیر. حتی در صورت نبود OOS، ممکن است روند نامطلوب، افزایش تغییرپذیری، OOT یا کاهش Yield مشاهده شود. این موارد باید در PQR تحلیل شوند.

آیا $C_p$​ و $C_{pk}$​ در همه PQRها باید محاسبه شوند؟

خیر. این شاخص‌ها فقط در صورت مناسب بودن تعداد و کیفیت داده‌ها، ثبات فرآیند و شرایط آماری باید محاسبه و تفسیر شوند.

تفاوت PQR با CAPA چیست؟

PQR یک فرآیند بازنگری و ارزیابی جامع کیفیت محصول است، در حالی که CAPA یک اقدام اصلاحی و پیشگیرانه برای حذف علت مشکل یا پیشگیری از وقوع آن است. PQR ممکن است به تعریف CAPA منجر شود.